(Van de site: www.ihlia.nl/algemeen/Recensies)

Eenzaam was ik nooit : homo's onder het hakenkruis 1933-1945
Lutz van Dijk ; met medewerking van Günther Grau ; en een nawoord van Wolfgang Popp
Rotterdam : Aristos, 2008. - 185 p.
ISBN: 9789089730015
Oorspr. titel en uitg.: Einsam war ich nie. - Berlin : Querverlag, 2003.
Recensie: Connie van Gils

Het gebeurt een heel enkele keer dat een boek een verpletterende indruk op je maakt en eigenlijk schieten woorden dan tekort. Hoe overtuigender je het belang van het boek probeert te onderstrepen, hoe onwaarachtiger het over lijkt te komen. Het is niet zo moeilijk om gefundeerde kritiek op iets te leveren, overal is immers wel iets op aan te merken, maar om de schoonheid en het maatschappelijk en historisch belang van een boek op een gefundeerde manier te beschrijven valt nog niet mee. Toch valt mij weinig anders te doen dan het te proberen.

Het boek 'Eenzaam was ik nooit : homo's onder het hakenkruis 1933-1945' van Lutz van Dijk is een boek dat in zijn soort, het interviewboek, aan de top staat, kundig geschreven en geredigeerd, perfect vertaald. Het is een boek waarin de levensverhalen zijn opgenomen van elf homoseksuelen die vervolgd zijn door het naziregime en nog lang daarna. De mannen vertellen hun geschiedenis. Ze zijn opgepakt, gedeporteerd, jarenlang opgesloten, geslagen, gecastreerd en uitgestoten. De geïnterviewden proberen hun lijden op een draaglijke manier te vertellen, het lijkt soms wel uit piëteit met de toehoorder, lezers. Ze verhalen met weinig grote of prozaïsche woorden, sober en bescheiden. Slechts een enkel zinnetje, een klein detail doet plotseling je hart breken, je maag omdraaien, doet je beseffen dat de verteller hier waarschijnlijk slechts een tip van de sluier oplicht. Het is duidelijk dat het spreken de verteller moeite kost, hij heeft te lang moeten zwijgen.

De zorgvuldigheid waarmee de interviewer de feiten verzamelt en noteert is onnavolgbaar. Er wordt niet op de emotie gespeeld, niet getrokken, alleen geluisterd en nog meer geluisterd, tijd genoeg. Voorzichtig met deze oude heren, hun verhaal mag niet verloren gaan. Ze hebben niet zoveel tijd meer.

'Eenzaam was ik nooit', zegt een van hen en dat werd de titel van het boek. Maar de door de staat, burgers en kerk afgedwongen eenzaamheid van deze mannen is voelbaar tussen alle regels van elke pagina door.

Wat overwint is de liefde die meestal slechts uit een dierbare herinnering bestaat. En dat is wat deze verhalen meer dan wat ook duidelijk maken. Liefde is niet te vernietigen, ook de homoseksuele liefde niet, maar een mensenleven wel.

Aan het eind van het boek worden de getuigenissen in een historisch kader geplaatst.

Sinds het Ihlia gevestigd is op het Homoplein van de Openbare Bibliotheek van Amsterdam gebeurt het regelmatig dat een Christen een Bijbel achterlaat op ons bureau of tussen de uitgestalde homoboeken. Vooral de selectie 'mooiste lesbische en homoseksuele liefdesromans' had een sterke aantrekkingskracht op hen. Na het lezen van 'Eenzaam was ik nooit' kreeg ik een sterke aandrang om als een missionaris met een truck vol 'Eenzaam was ik nooit' alle kerken, moskeeën, synagogen, geborneerde politieke partijen en niet te vergeten middelbare scholen langs te gaan om er een exemplaar neer te leggen naast de Bijbel, de Koran, de Thora, het partijprogramma en in elke klas één.